{"id":5140,"date":"2024-05-24T10:51:28","date_gmt":"2024-05-24T10:51:28","guid":{"rendered":"https:\/\/greencampus.mdu.edu.az\/?p=5140"},"modified":"2024-12-04T10:54:33","modified_gmt":"2024-12-04T10:54:33","slug":"mdu-mu%c9%99llimi-isgaldan-azad-edilmis-%c9%99razil%c9%99rimizd%c9%99-biomuxt%c9%99lifliyin-muhafiz%c9%99si","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/greencampus.mdu.edu.az\/en\/mdu-mu%c9%99llimi-isgaldan-azad-edilmis-%c9%99razil%c9%99rimizd%c9%99-biomuxt%c9%99lifliyin-muhafiz%c9%99si\/","title":{"rendered":"MDU m\u00fc\u0259llimi: \u0130\u015f\u011faldan azad edilmi\u015f \u0259razil\u0259rimizd\u0259 biom\u00fcxt\u0259lifliyin m\u00fchafiz\u0259si"},"content":{"rendered":"<p>30 il\u0259 yax\u0131nd\u0131r ki, torpaqlar\u0131m\u0131z d\u00fc\u015fm\u0259n tapda\u011f\u0131 alt\u0131nda idi. \u018frazil\u0259rimizi i\u015f\u011faldan azad etdikd\u0259n sonra g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fcz m\u0259nz\u0259r\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, t\u0259s\u0259vv\u00fcr etdiyimizd\u0259n d\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tlidir. Erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259k xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 deyil, t\u0259bi\u0259timiz\u0259 v\u0259 t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259rimiz\u0259 qar\u015f\u0131 da b\u00f6y\u00fck terror\u00e7uluq siyas\u0259ti h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259l\u0259ri, t\u0259bii resurslar\u0131n talanmas\u0131 h\u0259min \u0259razil\u0259rd\u0259 fauna v\u0259 floraya k\u00fclli miqdarda ziyan vurmas\u0131na, nadir n\u00f6vl\u0259rin m\u0259hv olmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131b. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n tapda\u011f\u0131 alt\u0131nda qalm\u0131\u015f 43 min hektar sah\u0259si olan x\u00fcsusi m\u00fchafiz\u0259 olunan t\u0259bi\u0259t \u0259razil\u0259rind\u0259 \u2013 B\u0259sit\u00e7ay v\u0259 Qarag\u00f6l d\u00f6vl\u0259t t\u0259bi\u0259t qoruqlar\u0131, Arazboyu, La\u00e7\u0131n, Qubadl\u0131 v\u0259 Da\u015falt\u0131 d\u00f6vl\u0259t t\u0259bi\u0259t yasaql\u0131qlar\u0131nda \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Q\u0131rm\u0131z\u0131 Kitab\u0131\u201dna daxil edilmi\u015f 24 fauna v\u0259 69 flora n\u00f6v\u00fc qorunurdu ki, bunlar\u0131n da \u0259ks\u0259riyy\u0259ti art\u0131q m\u0259hv edilib.<br>\u0130\u015f\u011faldan azad olunan \u0259razil\u0259rin ekoloji tarazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u0259rpa etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u201cQ\u0131rm\u0131z\u0131 Kitab\u0131\u201d\u0131n III n\u0259\u015fri planla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. Bu \u0259razil\u0259rd\u0259 460 n\u00f6vd\u0259n \u00e7ox yaban\u0131 a\u011fac v\u0259 kol bitkil\u0259ri bitir. Bunlardan 70-i d\u00fcnyan\u0131n he\u00e7 bir yerind\u0259 t\u0259bii halda bitm\u0259y\u0259n endemik bitkil\u0259rdir.<br>X\u00fcsusi m\u00fchafiz\u0259 olunan t\u0259bi\u0259t \u0259razil\u0259rimizd\u0259n B\u0259sit\u00e7ay v\u0259 Qarag\u00f6l D\u00f6vl\u0259t T\u0259bi\u0259t qoruqlar\u0131, h\u0259m\u00e7inin La\u00e7\u0131n, Da\u015falt\u0131 v\u0259 Arazboyu yasaql\u0131qlar\u0131nda biom\u00fcxt\u0259lifliyin m\u00fchafiz\u0259si n\u0259zar\u0259tsiz qald\u0131\u011f\u0131ndan 30 il m\u00fcdd\u0259td\u0259 m\u0259nfur d\u00fc\u015fm\u0259nin h\u0259rbi-siyasi rejiminin iqtisadi f\u0259aliyy\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 flora v\u0259 fauna vandalcas\u0131na istismar olunub.<br>D\u00fcnyada \u00e7inar\u0131n c\u0259mi 7 n\u00f6v\u00fc vard\u0131r. Respublikam\u0131z\u0131n dilb\u0259r gu\u015f\u0259si olan Z\u0259ngilan rayonunun \u0259razisind\u0259 107 ha-l\u0131q sah\u0259d\u0259 m\u00f6vcud olan B\u0259sit\u00e7ay D\u00f6vl\u0259t T\u0259bi\u0259t Qoru\u011fu ad\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n \u201cQ\u0131rm\u0131z\u0131 Kitab\u0131\u201dna yaz\u0131lm\u0131\u015f \u015f\u0259rq \u00e7inarlar\u0131n\u0131 qorumaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u00c7ox t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, son 30 ild\u0259 erm\u0259ni t\u0259cav\u00fczkarlar\u0131 bu nadir t\u0259bi\u0259t incisini d\u0259 m\u0259hv edibl\u0259r. La\u00e7\u0131n rayonu \u0259razisind\u0259 d\u0259niz s\u0259viyy\u0259sind\u0259n 2650-2700 m h\u00fcnd\u00fcrl\u00fckd\u0259 Qarag\u00f6l D\u00f6vl\u0259t T\u0259bi\u0259t Qoru\u011fu yerl\u0259\u015fir. Bu qoruq x\u00fcsusi maraq do\u011furan y\u00fcks\u0259k da\u011f g\u00f6ll\u0259rind\u0259n biri olub, Alp land\u015faft kompleksin\u0259 malikdir v\u0259 m\u00fch\u00fcm hidroloji v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat \u0259h\u0259miyy\u0259tin\u0259 malikdir. Qoru\u011fun m\u00fcasir v\u0259ziyy\u0259ti he\u00e7 d\u0259 q\u0259na\u0259tb\u0259x\u015f deyil. \u018ftraf \u00e7\u0259m\u0259nlikl\u0259rin bitki \u00f6rt\u00fcy\u00fc i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n sistemsiz olaraq daim otar\u0131lmaqla korlan\u0131b.<br>La\u00e7\u0131n rayonunun \u0259razisind\u0259 La\u00e7\u0131n D\u00f6vl\u0259t T\u0259bi\u0259t Yasaql\u0131\u011f\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131nda \u0259sas m\u0259qs\u0259d buradak\u0131 m\u0259m\u0259lil\u0259ri (c\u00fcy\u00fcr, qayake\u00e7isi, \u00e7\u00f6l donuzu) v\u0259 qu\u015flar\u0131 (turac, k\u0259klik) qoruyub art\u0131rmaq idi. T\u0259\u0259ss\u00fcf olsun ki, i\u015f\u011fal d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 qeyd olunan canl\u0131lar\u0131n v\u0259ziyy\u0259tind\u0259n m\u0259lumats\u0131z idik.<br>Da\u015falt\u0131 D\u00f6vl\u0259t T\u0259bi\u0259t Yasaql\u0131\u011f\u0131 \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259rinin \u0259traf\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n s\u0259fal\u0131 v\u0259 f\u00fcsunkar t\u0259bi\u0259tli, z\u0259ngin tarixlari abid\u0259l\u0259ri olan sah\u0259l\u0259rind\u0259n biridir. Onlar\u0131n qorunmas\u0131n\u0131n, etalon \u0259razi kimi saxlan\u0131lmas\u0131n\u0131n t\u0259bi\u0259t v\u0259 tarixi bax\u0131mdan m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259ti vard\u0131r. Yasaql\u0131\u011f\u0131n \u0259razisi z\u0259ngin me\u015f\u0259, kol v\u0259 ot bitkil\u0259rinin t\u0259bii muzeyi idi. Arazboyu D\u00f6vl\u0259t T\u0259bi\u0259t Yasaql\u0131\u011f\u0131 Tuqay me\u015f\u0259l\u0259rinin qorunmas\u0131 v\u0259 b\u0259rpas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131l\u0131b. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, i\u015f\u011falla \u0259laq\u0259li onun da f\u0259aliyy\u0259ti tamamil\u0259 dayand\u0131r\u0131l\u0131b. \u0130\u015f\u011faldan azad olunan \u0259razil\u0259rimizd\u0259 biom\u00fcxt\u0259lifliyin m\u00fchafiz\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi m\u00fchafiz\u0259 olunan qoruq v\u0259 yasaql\u0131qlar\u0131n b\u0259rpas\u0131, h\u0259m\u00e7inin ekoturizmin inki\u015faf\u0131 bax\u0131m\u0131ndan yeni kateqoriyal\u0131 milli parklar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 g\u00fcnd\u0259md\u0259 olan m\u0259s\u0259l\u0259dir.<br>Ekov\u0259ziyy\u0259ti yenid\u0259n b\u0259rpa etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bu \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u00fch\u00fcm add\u0131mlar at\u0131lmaqdad\u0131r. F\u00fczuli, Z\u0259ngilan v\u0259 A\u011fdam rayonlar\u0131 \u0259razil\u0259rind\u0259, \u0259sas\u0259n, \u015e\u0259rq \u00e7inar\u0131 olmaqla, minl\u0259rl\u0259 m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6v a\u011fac \u0259kilib, pal\u0131d v\u0259 dig\u0259r me\u015f\u0259 a\u011faclar\u0131n\u0131n toxumlar\u0131 s\u0259pilib. A\u011fac\u0259km\u0259 aksiyalar\u0131 Qubadl\u0131da, C\u0259bray\u0131lda da davam etdirilm\u0259kd\u0259dir. \u0130\u015f\u011faldan azad olunmu\u015f b\u00fct\u00fcn \u0259razil\u0259r minalardan t\u0259mizl\u0259n\u0259r\u0259k t\u0259hl\u00fck\u0259siz v\u0259ziyy\u0259t\u0259 g\u0259tirilm\u0259kd\u0259dir.<br>\u0130\u015f\u011fala q\u0259d\u0259r Qaraba\u011f\u0131n d\u00fcz\u0259nlik, da\u011f\u0259t\u0259yi v\u0259 da\u011f\u00fcst\u00fc \u0259razil\u0259rind\u0259 5 n\u00f6v amfibi v\u0259 37 n\u00f6v reptilinin yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rilir. H\u0259m\u00e7inin, Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 reptilil\u0259rd\u0259n 3 n\u00f6v t\u0131sba\u011fa, 19 n\u00f6v k\u0259rt\u0259nk\u0259l\u0259 v\u0259 15 n\u00f6v ilan yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<br>\u0130\u015f\u011fala q\u0259d\u0259r Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 quru onur\u011fal\u0131lar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n qu\u015flar\u0131n 218 n\u00f6v\u00fcnd\u0259n 50 n\u00f6v\u00fc beyn\u0259lxalq konvensiyalar\u0131n, sazi\u015fl\u0259rin \u0259lav\u0259l\u0259rin\u0259 daxil edilmi\u015fdir. Quru onur\u011fal\u0131lar\u0131 biom\u00fcxt\u0259lifliyini qorumal\u0131 olan D\u0259lida\u011f, Gam\u0131\u015fda\u011f, B\u0259sit\u00e7ay v\u0259 La\u00e7\u0131n yasaql\u0131\u011f\u0131 kimi beyn\u0259lxalq \u0259h\u0259miyy\u0259tli M\u00fch\u00fcm Ornitoloji \u018frazil\u0259r \u201cBirdLife International\u201d t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n siyah\u0131s\u0131na daxildir. Qeyd edilm\u0259lidir ki, h\u0259r bir m\u00fch\u00fcm \u0259razi idar\u0259etm\u0259 plan\u0131na uy\u011fun olaraq d\u00f6vl\u0259tl\u0259r \u00f6z \u0259razisind\u0259 monitorinq, t\u0259dqiqat v\u0259 m\u00fchafiz\u0259 t\u0259dbirl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259li v\u0259 oradak\u0131 biom\u00fcxt\u0259lifliyin v\u0259ziyy\u0259ti bar\u0259d\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259h\u0259miyy\u0259tli standart s\u0259n\u0259dl\u0259r Beyn\u0259lxalq M\u0259lumatlar Bazas\u0131na t\u0259qdim etm\u0259lidir. 30 il i\u015f\u011fal alt\u0131nda qalm\u0131\u015f \u0259razil\u0259r h\u0259m d\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya T\u0259bi\u0259ti M\u00fchafiz\u0259 Fondunun m\u00fchafiz\u0259si daha vacib olan \u0259razil\u0259r siyah\u0131s\u0131na daxil edilmi\u015fdir. \u00c7\u00fcnki Qaraba\u011f \u0259razisi Avropadan-Afrikaya-Asiyaya v\u0259 \u0259ks istiqam\u0259td\u0259 qu\u015flar\u0131n vacib transqafqaz miqrasiya yollar\u0131ndan birini t\u0259\u015fkil edir.<br>1942-ci ild\u0259 N.K.Vere\u015fagin t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan teriofauna\u00acs\u0131nda m\u0259m\u0259lil\u0259rin 99 n\u00f6v\u00fc qeyd\u0259 al\u0131n\u0131r, onlardan yaln\u0131z 56 n\u00f6v\u00fcn Qaraba\u011fda yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ehtimal olunur.<br>M\u0259m\u0259li n\u00f6vl\u0259r d\u0259st\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 bel\u0259 paylan\u0131r: h\u0259\u015f\u0259ratyey\u0259nl\u0259r d\u0259st\u0259sind\u0259 12 n\u00f6v, yarasalar d\u0259st\u0259sind\u0259 20 n\u00f6v\u0259 yax\u0131n, dov\u015fankimil\u0259r d\u0259st\u0259sind\u0259 1 n\u00f6v, g\u0259miricil\u0259r d\u0259st\u0259sind\u0259 23 n\u00f6v, y\u0131rt\u0131c\u0131lar d\u0259st\u0259sind\u0259 14 n\u00f6v, c\u00fctd\u0131rnaql\u0131lar d\u0259st\u0259sind\u0259 5 n\u00f6v (buraya \u0259lav\u0259 olaraq n\u0259cib maral n\u00f6v\u00fc daxil edilir). G\u0259mirici d\u0259st\u0259sin\u0259 daxil olunan n\u00f6vl\u0259ri say\u0131 daha \u00e7oxdur.<br>Qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f n\u00f6vl\u0259rin say\u0131na g\u00f6r\u0259, Az\u0259rbaycanda yay\u0131lm\u0131\u015f m\u0259m\u0259li n\u00f6vl\u0259rind\u0259n 70 faizd\u0259n \u00e7oxuna Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 rast g\u0259linir. Zolaql\u0131 Kaftar v\u0259 bir s\u0131ra n\u00f6vl\u0259rin burada qal\u0131b-qalmamas\u0131 m\u0259lum deyil. Son ill\u0259rd\u0259 apar\u0131lan sor\u011fular n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qaraba\u011f \u0259razisin\u0259 yax\u0131n me\u015f\u0259l\u0259rd\u0259 N\u0259cib maral n\u00f6v\u00fcn\u00fcn buynuzlar\u0131na rast g\u0259linmi\u015fdir. Bel\u0259 hesab etm\u0259k olar ki, burada n\u0259cib maral n\u00f6v\u00fc miqrasiya etmi\u015fdir.<br>Quru onur\u011fal\u0131lar\u0131 iqtisadi c\u0259h\u0259td\u0259n d\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. G\u00f6l qurba\u011fas\u0131 \u0259rzaq m\u0259hsulu kimi \u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u0259dar\u00fck edilir. Quru onur\u011fal\u0131lar\u0131n\u0131n b\u0259zi n\u00f6vl\u0259ri iqtisadi c\u0259h\u0259td\u0259n g\u0259lirli hesab edil\u0259 bil\u0259r. Bunlara Qaraba\u011f\u0131n arid \u0259razil\u0259rind\u0259 geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f Levantin g\u00fcrz\u0259sini g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. Levantin g\u00fcrz\u0259sinin tibbi xammal olan z\u0259h\u0259ri iqtisadi c\u0259h\u0259td\u0259n faydal\u0131d\u0131r, ilan z\u0259h\u0259ri \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259dar\u00fck edil\u0259 bil\u0259r. Sovetl\u0259r d\u00f6n\u0259mind\u0259 Qaraba\u011f \u0259razil\u0259rind\u0259 h\u0259r il 350-400 ba\u015f g\u00fcrz\u0259 ovlanaraq ilan z\u0259h\u0259ri istehsal\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunurdu.<br>Quru onur\u011fal\u0131lar\u0131n\u0131n ekosistemd\u0259 rolu b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Bel\u0259 ki, qida z\u0259ncirind\u0259 amfibil\u0259rin, reptilil\u0259rin, qu\u015flar\u0131n v\u0259 m\u0259m\u0259lil\u0259rin b\u0259zi n\u00f6vl\u0259ri ekosisteml\u0259rd\u0259 biom\u00fcxt\u0259lifliyin stabilliyinin saxlan\u0131lmas\u0131nda \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. N\u00f6vl\u0259rin b\u0259zil\u0259ri produsent, b\u0259zil\u0259ri is\u0259 konsument halqalar\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. 2-ci v\u0259 3-c\u00fc d\u0259r\u0259c\u0259li konsumentl\u0259r (y\u0131rt\u0131c\u0131 qu\u015flar v\u0259 m\u0259m\u0259lil\u0259r) yem rasionuna daxil olduqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259rdl\u0259rin say\u0131n\u0131n t\u0259nziml\u0259nm\u0259sind\u0259 i\u015ftirak edirl\u0259r.<br>\u0130\u015f\u011faldan azad olunmu\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r heyvanlar al\u0259mi \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck probleml\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259r bir n\u00f6v\u00fcn f\u0259rdl\u0259rinin say\u0131n\u0131n azalmas\u0131 ehtimal olunur. Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 heyvanlar al\u0259mind\u0259 yaranm\u0131\u015f probleml\u0259rin h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259dqiqatlar apar\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6st\u0259ril\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 diqq\u0259t yetirilm\u0259lidir:<br>Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 quru onur\u011fal\u0131lar\u0131n\u0131n n\u00f6v t\u0259rkibi m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmal\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 yeni metodlar\u0131n (sitogenetik, molekulyar-genetik) t\u0259tbiqi vacibdir. Bu metodlar populyasiya daxilind\u0259 genetik prosesl\u0259rin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259, populyasiyalararas\u0131 f\u0259rql\u0259rin m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259sin\u0259 v\u0259 yeni n\u00f6vl\u0259rin a\u015fkar olunmas\u0131na t\u00f6hf\u0259 ver\u0259 bil\u0259r. Bu da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 Qaraba\u011fda quru onur\u011fal\u0131lar\u0131n\u0131n n\u00f6v say\u0131n\u0131n d\u0259qiql\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259, h\u0259r bir n\u00f6v\u00fcn populyasiyalar\u0131n\u0131n ekoloji probleml\u0259rinin (qurulu\u015f, ya\u015f x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri, cinsi t\u0259rkibi, ya\u015famas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli \u0259razi v\u0259 mikrot\u0259kam\u00fcl) \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259 bil\u0259r. H\u0259r bir land\u015faftda \u201cQ\u0131rm\u0131z\u0131 Kitab\u201da daxil edil\u0259c\u0259k n\u00f6vl\u0259r, Qafqaz endemikl\u0259ri, Az\u0259rbaycan endemikl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmal\u0131 v\u0259 qorunma t\u0259dbirl\u0259ri i\u015fl\u0259nib haz\u0131rlanmal\u0131d\u0131r.<br>Erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n vurdu\u011fu ziyan t\u0259k Qaraba\u011fa deyil, h\u0259m d\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik canl\u0131 al\u0259m\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259lmi\u015f t\u0259cav\u00fcz kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259lidir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u00fcn canl\u0131 t\u0259bi\u0259t\u0259 vurdu\u011fu ziyan\u0131n miqyas\u0131n\u0131n, istiqam\u0259tl\u0259rinin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn bu prosesl\u0259r\u0259 h\u0259m d\u0259 m\u00fcvafiq beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n m\u00fcdaxil\u0259si laz\u0131md\u0131r.<br>F\u0259rid\u0259 H\u0259s\u0259nli,<br>MDU-nun Fizika v\u0259 ekologiya kafedras\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llimi<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>30 il\u0259 yax\u0131nd\u0131r ki, torpaqlar\u0131m\u0131z d\u00fc\u015fm\u0259n tapda\u011f\u0131 alt\u0131nda idi. \u018frazil\u0259rimizi i\u015f\u011faldan azad etdikd\u0259n sonra g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fcz m\u0259nz\u0259r\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, t\u0259s\u0259vv\u00fcr etdiyimizd\u0259n d\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tlidir. Erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259k xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 deyil, t\u0259bi\u0259timiz\u0259 v\u0259 t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259rimiz\u0259 qar\u015f\u0131 da b\u00f6y\u00fck terror\u00e7uluq siyas\u0259ti h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259l\u0259ri, t\u0259bii resurslar\u0131n talanmas\u0131 h\u0259min \u0259razil\u0259rd\u0259 fauna v\u0259 floraya k\u00fclli miqdarda ziyan vurmas\u0131na, nadir n\u00f6vl\u0259rin m\u0259hv olmas\u0131na [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":1,"featured_media":5141,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"","ocean_second_sidebar":"","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"","ocean_custom_header_template":"","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"","ocean_menu_typo_font_family":"","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"on","ocean_gallery_id":[5141],"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-5140","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-xeberler","entry","has-media"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/greencampus.mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5140","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/greencampus.mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/greencampus.mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/greencampus.mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/greencampus.mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5140"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/greencampus.mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5140\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5142,"href":"https:\/\/greencampus.mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5140\/revisions\/5142"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/greencampus.mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5141"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/greencampus.mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5140"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/greencampus.mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5140"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/greencampus.mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5140"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}